NMMS Scholarship Exam 2026-27 : राष्ट्रीय मीन-कम-मेरिट शिष्यवृत्ती योजना (National Means-cum-Merit Scholarship Scheme – NMMS) ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची योजना आहे. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल पण हुशार विद्यार्थ्यांना इयत्ता ८ नंतर शाळा सोडण्यापासून रोखण्यासाठी ही योजना सुरू करण्यात आली आहे. योजनेअंतर्गत दरवर्षी सुमारे एक लाख विद्यार्थ्यांना इयत्ता ९ ते १२ पर्यंत शिष्यवृत्ती मिळते.
२०२६-२७ शैक्षणिक वर्षासाठी ही योजना सुरू आहे. राज्यनिहाय परीक्षा घेतली जाते आणि यशस्वी विद्यार्थ्यांना राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल (scholarships.gov.in) वरून शिष्यवृत्ती मिळते. चला, सविस्तर माहिती पाहूया.
NMMS शिष्यवृत्ती म्हणजे काय?
ही योजना केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या स्कूल एज्युकेशन अँड लिटरेसी विभागाद्वारे चालवली जाते. मुख्य उद्देश म्हणजे सरकारी, अनुदानित आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या शाळांमधील मेधावी विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत देणे, जेणेकरून ते उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करू शकतील.
शिष्यवृत्तीची रक्कम थेट विद्यार्थ्याच्या बँक खात्यात Direct Benefit Transfer (DBT) द्वारे जमा केली जाते.
पात्रता निकष (Eligibility Criteria)
NMMS परीक्षा देण्यासाठी खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- विद्यार्थी इयत्ता ८ मध्ये नियमित शिकत असावा.
- शाळा सरकारी, शासनमान्य अनुदानित किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्था (जिल्हा परिषद, नगरपालिका इ.) ची असावी.
- इयत्ता ७ मध्ये किमान ५५% गुण आवश्यक (SC/ST विद्यार्थ्यांसाठी ५०%).
- पालकांचे सर्व स्रोतांमधून वार्षिक उत्पन्न ₹३,५०,००० पेक्षा जास्त नसावे.
- विद्यार्थी भारतीय नागरिक असावा.
अपात्र विद्यार्थी:
- खाजगी विनाअनुदानित शाळांचे विद्यार्थी
- केंद्रीय विद्यालय (KVS), जवाहर नवोदय विद्यालय (NVS), सैनिक स्कूल किंवा पूर्ण निवासी सरकारी शाळांचे विद्यार्थी
राज्यानुसार थोडेफार फरक असू शकतो, त्यामुळे संबंधित राज्य SCERT किंवा परीक्षा मंडळाच्या अधिकृत सूचनेनुसार तपासावे.
शिष्यवृत्तीची रक्कम आणि कालावधी
- वार्षिक रक्कम: ₹१२,००० (म्हणजे दरमहा सुमारे ₹१,०००)
- कालावधी: इयत्ता ९ ते १२ पर्यंत (एकूण ४ वर्षे)
- एकूण लाभ: जास्तीत जास्त ₹४८,०००
- देय पद्धत: Aadhaar-लिंक बँक खात्यात थेट जमा
नूतनीकरणासाठी दरवर्षी विहित गुण मिळवणे आणि पुढील इयत्तेत उत्तीर्ण होणे आवश्यक असते.
परीक्षा पद्धत (Exam Pattern)
परीक्षा राज्यस्तरावर SCERT किंवा संबंधित परीक्षा मंडळाद्वारे घेतली जाते. ती ऑफलाइन (OMR आधारित) असते.
| पेपर | प्रश्न | गुण | वेळ |
|---|---|---|---|
| Mental Ability Test (MAT) | ९० MCQ | ९० | ९० मिनिटे |
| Scholastic Aptitude Test (SAT) | ९० MCQ | ९० | ९० मिनिटे |
| एकूण | १८० | १८० | ३ तास |
- नकारात्मक गुण नाहीत.
- सामान्यतः प्रत्येक पेपरमध्ये किमान ४०% गुण आवश्यक (आरक्षित वर्गांसाठी ३२% किंवा ३५% – राज्यानुसार बदलते).
- दोन्ही पेपर्स एकाच दिवशी घेतले जातात.
अभ्यासक्रम (Syllabus)
विशिष्ट निर्धारित अभ्यासक्रम नाही, पण प्रश्न इयत्ता ७ आणि ८ च्या स्तरावर आधारित असतात.
MAT (मानसिक क्षमता चाचणी):
सादृश्यता, वर्गीकरण, संख्या मालिका, आकृती ओळख, आरसा प्रतिबिंब, लपलेल्या आकृत्या, तर्कशक्ती इत्यादी.
SAT (शैक्षणिक क्षमता चाचणी):
- गणित
- विज्ञान (भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र)
- सामाजिक विज्ञान (इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र, अर्थशास्त्र)
NCERT किंवा राज्य पाठ्यपुस्तकांचा अभ्यास करणे उपयुक्त ठरते. मागील वर्षांचे प्रश्नपत्रे सरावण्यासाठी उत्तम आहेत.
अर्ज प्रक्रिया
NMMS मध्ये दोन टप्पे असतात:
१. राज्यस्तरीय परीक्षा अर्ज:
- शाळेमार्फत किंवा राज्य SCERT/परीक्षा मंडळाच्या पोर्टलवर अर्ज करावा लागतो.
- शाळेचा मुख्याध्यापक/प्रधानाध्यापक अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करतो.
- आवश्यक कागदपत्रे: इयत्ता ७ चे गुणपत्रक, उत्पन्नाचा दाखला, जात प्रमाणपत्र (लागू असल्यास), आधार कार्ड, पासपोर्ट साइज फोटो, बँक खाते तपशील.
२. शिष्यवृत्तीसाठी राष्ट्रीय पोर्टलवर अर्ज (निवड झाल्यानंतर):
- scholarships.gov.in वर One-Time Registration (OTR) करा.
- Aadhaar e-KYC आणि फेस ऑथेंटिकेशन पूर्ण करा.
- यशस्वी विद्यार्थी इयत्ता ९ साठी फ्रेश अर्ज करतात.
२०२६-२७ साठी NSP वर अर्जाची अंतिम तारीख काही राज्यांसाठी वाढवून ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत केली होती. राज्यनिहाय परीक्षा अर्जाच्या तारखा वेगळ्या असतात (सामान्यतः सप्टेंबर-ऑक्टोबर).
महत्त्वाच्या तारखा (सामान्य अंदाज – राज्यानुसार बदलतात)
- परीक्षा अर्ज: सप्टेंबर ते ऑक्टोबर २०२६
- परीक्षा: नोव्हेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७
- निकाल: राज्यनिहाय
- NSP शिष्यवृत्ती अर्ज: जून ते सप्टेंबर २०२६ (विस्तारित)
अचूक तारखांसाठी आपल्या राज्याच्या SCERT किंवा शिक्षण विभागाच्या वेबसाइटवर लक्ष ठेवा.
आवश्यक कागदपत्रे
- इयत्ता ७ चे गुणपत्रक
- पालकांचा उत्पन्नाचा दाखला
- आधार कार्ड
- बँक पासबुक (विद्यार्थ्याच्या नावावर किंवा संयुक्त)
- जात/अपंगत्व प्रमाणपत्र (लागू असल्यास)
- पासपोर्ट साइज फोटो
- शाळेचे बोनाफाईड प्रमाणपत्र
निवड प्रक्रिया आणि निकाल
राज्यस्तरीय परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर मेरिट लिस्ट तयार केली जाते. राज्य कोट्यानुसार विद्यार्थी निवडले जातात. निकाल संबंधित राज्य SCERT वेबसाइटवर जाहीर केला जातो. यशस्वी विद्यार्थ्यांनी NSP वर अर्ज करून पुढील प्रक्रिया पूर्ण करावी.
नूतनीकरण (Renewal)
प्रत्येक वर्षी विद्यार्थ्याने विहित गुण मिळवणे आणि पुढील इयत्तेत उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे. नूतनीकरणासाठीही NSP वर अर्ज करावा लागतो.
तयारीसाठी उपयुक्त टिप्स
- इयत्ता ७ आणि ८ ची NCERT/राज्य पाठ्यपुस्तके चांगली वाचा.
- MAT साठी रोज तर्कशक्तीचे प्रश्न सरावा.
- मागील वर्षांची प्रश्नपत्रे आणि मॉक टेस्ट सोडवा.
- वेळेचे व्यवस्थापन शिकून घ्या.
- शाळेतील शिक्षकांकडून मार्गदर्शन घ्या.
NMMS शिष्यवृत्ती ही आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत कुटुंबातील हुशार विद्यार्थ्यांसाठी खरोखरच मोठी संधी आहे. योग्य तयारी आणि वेळेवर अर्ज केल्यास इयत्ता ९ ते १२ पर्यंत दरवर्षी ₹१२,००० मिळू शकतात. आपल्या राज्याच्या अधिकृत सूचनेनुसार अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करा आणि तयारीला सुरुवात करा.